Maken we van heel Nederland Schiphol?

Het besluit om Schiphol te ontlasten met Lelystad is in een impasse geraakt. Omwonenden klagen over herrie en uitlaatgassen; gedeputeerden voelen zich overvallen; een wethouder heeft het over lusten en lasten; de minister houdt vast aan 2019; Schiphol zwijgt; en Tweede Kamer fracties pleiten voor uitstel.

Hoe komen we hier uit?

De man die deze impasse moest voorkomen is Hans Alders. Met zijn Alderstafel Lelystad heeft hij, al dan niet per ongeluk, een vergissing gemaakt. Een negatief advies van de Luchtverkeersleiding dat Lelystad eigenlijk niet mogelijk is zonder de bewoners te hinderen, vinden betrokkenen onvoldoende gecommuniceerd. Dat advies is nu openbaar. In mijn interview in 2007 voor ‘Dilemma’s aan de top’ zei Alders: ‘De winst van de aandacht voor integriteit is dat we ons bewust zijn van onze kwetsbaarheid als openbaar bestuur. …Mijn boodschap is altijd: kijk achter de feiten en bij twijfel altijd melden.’ De vraag is waarom Alders die vergissing niet toegeeft of anderszins uitlegt waarom hij zo heeft gehandeld. Het onderwerp is een goed voorbeeld om vanuit het oogpunt van goed bestuur van een complexe maatschappelijke situatie te leren.

De minister wil een beslissing nemen. Maar kan zij dat wel?

Dat lijkt er niet op want de discussie is niet meer te volgen. Er zijn teveel open vragen, teveel nieuwe feiten: het ministerie beschikt niet over de vereiste kennis en deskundigheid; de herverdeling van het luchtruim is niet geregeld; en provincies en gemeenten komen met nieuwe argumenten.

In een dilemma onderzoek zou de conclusie zijn: we nemen nu geen beslissing, want meer onderzoek is nodig. Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Dat vereist echter wel moed!

Dilemma achter het dilemma

Laten we de luchtvaart boven Nederland met Schiphol en zijn dependances onbeperkt doorgroeien? Dat is het echte onderliggende dilemma!

Want Schiphol zit inmiddels aan de limiet van de overeengekomen 500.000 starts en landingen. De druk van KLM en Schiphol is immens. Maar ook de maatschappelijke druk vanwege ‘Lelystad’ is groot. Economisch belang en welvaart strijden met leefklimaat, gezondheid en welzijn. KLM directeur Elbers wil praten over die keuze en geeft alvast een voorschot. ‘Het twee jaar op slot gooien van Schiphol is niet verstandig. We hebben de ruimte nodig om te groeien.’ Die ruimte vragen echter ook de inwoners en vakantiegangers in Gelderland en Overijssel om normaal te kunnen wonen en te genieten van de natuur om zich heen.

Het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de Toekomst’ belooft een nieuwe Luchtvaartnota voor 2020-2040. Over de leefomgeving zegt het akkoord: Belangrijk is dat we ruimte houden voor natuur, woningen, werk en recreatie’.

Het dilemma ‘Lelystad’ laat de kwetsbaarheid van het openbaar bestuur zien. Lef en moed zijn nodig om twijfel toe te laten. In het kader van de nieuwe Luchtvaartnota zou het de minister en de Tweede Kamer sieren om het echte dilemma op tafel te leggen en met alle betrokkenen zorgvuldig de argumenten, inclusief de gevolgen en smoezen, op een rij te zetten. Dan komen de echte waarden waar we als samenleving voor willen staan boven drijven, wordt de beslissing uitlegbaar en herstelt zich het vertrouwen tussen burgers en openbaar bestuur.

De geschiktheid van de bestuurder in tijden van crisis

Vorige maand sprak een bekende bestuurder-commissaris uit het Nederlandse bedrijfsleven op uitnodiging van ICC Nederland over zijn ervaringen aan de top van enkele grote ondernemingen in tijden van ernstige crisis wegens corruptie en mededingingsperikelen. Aan de orde was de vraag wat een bestuurder geschikt maakt om niet alleen in goede tijden maar ook in slechte tijden leiding te geven. Een greep uit de gedeelde observaties: investeer in goede tijden in hechte teamvorming binnen het bestuur om beter bestand te zijn tegen de extreme druk van alle kanten wanneer de onderneming in moeilijk vaarwater komt. Wees voorbereid door erop te anticiperen dat de Voorzitter en/of andere RvC leden sterk moet kunnen openschalen qua beschikbaarheid, tijdsbeslag en energieniveau om het schip naar minder woelige wateren te loodsen. Als de crisis zich aandient, omring je dan tijdig door een team van topdeskundigen; vaak niet dezelfde personen als degenen die in goede tijden in de tweede lijn staan opgesteld. Ook de grote honger van banken, toezichthouders en aandeelhouders naar gevoelige bedrijfsinformatie is een complicerende factor. Kortom, dDe dynamiek van een crisis is volstrekt anders met impact op de aan bestuurders en commissarissen te stellen geschiktheidseisen.

In dit verband is het nuttig om een vergelijking te maken met de onlangs gepubliceerde Joint ESMA and EBA Guidelines on the assessment of Suitability of Members of the Management Body and Key Function Holders. Deze EU richtsnoeren zijn bedoeld om het toezicht op de geschiktheid van topbestuurders en het tweede echelon in de financiële sector te harmoniseren en te versterken. Daarbij wordt voortgebouwd op hetgeen in Nederland na invoering van de Beleidsregel Geschiktheid 2012 reeds praktijk is. Ook in het Verenigd Koninkrijk is na aanpassing van de fit and proper-test en het toezichtregime voor Senior Managers and Approved Persons een soortgelijk toezichtregime van kracht. In genoemde EU richtsnoeren passeert een brede waaier van geschiktheidseisen de revue. Naast kennis, vaardigheden, werkervaring en betrouwbaarheid wordt aandacht gevraagd voor de benodigde persoonlijke eigenschappen, zoals onafhankelijkheid van geest, helikopterblik, moed, overtuigingskracht, initiatief en leiderschap. Ook de samenstelling en het functioneren van de hoogste leiding als team, diversiteit en het aspect dat bestuurders en commissarissen daadwerkelijk voldoende tijd hebben om hun taken naar behoren te doen is onderdeel van de nieuwe EU geschiktheidseisen.

Wanneer een (kandidaat)bestuurder of commissaris onverhoopt de geschiktheidstoets van ECB, DNB of AFM niet haalt, dan roept dit andere vragen op. Hoe zit het dan met de geschiktheid van de rest van het bestuur? Zijn de managers en medewerkers wiens benoeming niet formeel ter goedkeuring aan de toezichthouder behoefde te worden voorgelegd wel op hun taken berekend? De noodzaak van anticipatie op buitengewone omstandigheden in geval van een crisis binnen de onderneming had niet misstaan in de genoemde opsomming in de EU richtsnoeren. Professionele begeleiding en zelfreflectie aan de hand van bijvoorbeeld een serious game kan een gepaste vorm van permanente educatie zijn in dit verband. Het is aan de financiële instellingen in de EU om genoemde richtsnoeren vóór 30 juni 2018 te implementeren. De aanbevelingen van een topbestuurder in crisistijd kunnen daarbij dienen ter inspiratie. Immers, wanneer het schip in een vliegende storm verzeild raakt, is er voor een wisseling van de wacht meestal geen tijd…

Michael van Woerden

Utrecht, 15 november 2017

Ethiek is overal

Niets is zo algemeen aanwezig als ethiek. Ja, lucht misschien, zuurstof. Oké, materie. Maar dan komt ethiek. Overdrijf ik? Nauwelijks.

Een voorbeeld. Ik heb zojuist geluncht. Ik heb water gekookt in de waterkoker. Is dat energie-efficiënt? Gebruik ik groene stroom? Ik at brood met hummus en een salade. Is iets daarvan vervuilend geproduceerd? Kan dat beter? Ik heb het laatste brood uit de broodtrommel opgemaakt. Haal ik vers brood voor mijn huisgenoten? Of leg ik wat brood uit de vriezer? Ofwel: ben ik aardig voor mijn medemens? Elke vrijwillige handeling heeft een ethische kant, omdat ze het welzijn van anderen raakt.

Maatschappelijk Verantwoord Communiceren?

Hetzelfde geldt voor een bedrijf. Jarenlang had ik een adviesbureau voor communicatie. Welke opdrachten nam ik aan? De meeste. Ik werkte voor ideële stichtingen en goede doelen, maar ik maakte een kind niet zieliger, en wantoestand niet gruwelijker dan de werkelijkheid. Een opdracht om een website van een praktijk voor fysiotherapie te verzorgen gaf ik terug, omdat ik niet achter de inhoud stond. Toen de bankencrisis uitbrak dacht ik: wie hebben de teksten van die malafide financiële producten geschreven, en wie hebben ze goedgekeurd? Waren zij maar wat alerter geweest op ethiek.

Vermoeiend!

Sommige mensen vinden de gedachte dat ethiek overal is vermoeiend. Dat snap ik, maar dat hoeft niet. Want je doet al ethisch, onbewust. Je geeft je kinderen te eten. Je verricht werk voor de beloning die je krijgt. Je brengt je zieke hond naar de dierenarts. Dat vind je allemaal heel normaal, omdat je direct aanvoelt: dit is het goede om te doen.

Spitskool

Het enige wat je extra moet doen om ethiek tot haar recht te laten komen is nagaan waar het goede zich verborgen houdt. Bijvoorbeeld bij je consumptie: alles wat jij koopt heeft effecten op anderen, maar die effecten zie je niet, die tonen zich meestal ver weg in tijd en plaats. Gelukkig zijn er allerlei organisaties die die effecten zichtbaar maken. Het is daarom belangrijk om hun signalen serieus te nemen. En dan weet je: dát is beter dan dít. Je past je routines aan en klaar is kees. In de winkel pak je die biologische Nederlandse spitskool in plaats van die bespoten sperziebonen uit Zuid-Afrika. Je probeert eens iets anders dan vlees. Je stookt pas ná het luchten.

En nu in het groot

In een bedrijf of organisatie werkt het hetzelfde, maar dan in het groot. Je gaat uit van je kernwaarden en gaat na wat je impact is. En dan is het vooral doen, niet in je eentje, maar met je collega’s. Je schrijft inkoopbeleid. Je maakt afspraken met de cateraar. Je traint je marketingafdeling in eerlijke marketing. Je vervangt dat dure etentje door een sociaal kookfeestje voor ouderen. Simpel? Wel en niet. Goed? Ja.

Monique Janssens is ethicus en communicatieadviseur

MoniqueJanssens@EthischBedrijf.nl

www.EthischBedrijf.nl